Era 05/14
คริสต์ศตวรรษที่ 17–18
ห้องกระจกแห่งแวร์ซาย — หัวใจของความอลังการยุคบาโรก
Overview
หลังคริสต์ศตวรรษที่ 17 ยุโรปอยู่ใต้อำนาจของกษัตริย์ผู้ยิ่งใหญ่และศาสนจักรที่ต้องการเรียกศรัทธากลับคืน ทั้งสองใช้ ‘ความอลังการ’ เป็นเครื่องมือ พระราชวังและโบสถ์จึงถูกออกแบบให้ตะลึงตั้งแต่ก้าวแรก เพดานเขียนภาพลวงตาให้เหมือนสวรรค์เปิดออก ทองคำเปลวหุ้มทุกขอบ และกระจกเงาบานใหญ่ (เทคโนโลยีใหม่จากเวนิส) สะท้อนแสงเทียนจนห้องทั้งห้องเรืองรอง นี่คือบาโรก สถาปัตยกรรมที่ออกแบบมาเพื่อสะกดคนดู เมื่อพระเจ้าหลุยส์ที่ 14 สิ้นพระชนม์ เหล่าขุนนางย้ายจากแวร์ซายกลับเข้าคฤหาสน์ในปารีส แล้วก็เริ่มเบื่อความเป็นทางการ ห้องจึงเล็กลง เบาลง และเป็นส่วนตัวขึ้น กลายเป็นรอคโคโค ที่เต็มไปด้วยเส้นโค้งอ่อนช้อยรูปเปลือกหอย สีพาสเทลหวานตา และห้องรับแขก (salon) ที่ผู้หญิงเป็นเจ้าภาพ ยุคนี้คือครั้งแรกที่ ‘ความสบายและรสนิยมส่วนตัว’ เริ่มสำคัญพอ ๆ กับการอวดฐานะ
องค์ประกอบที่เป็นลายเซ็น
Architecture
1667
แบร์นินีออกแบบแนวเสาหินสี่แถวโค้งโอบลานกว้างราวกับ ‘อ้อมแขนของศาสนจักร’ ที่กางออกรับผู้ศรัทธา จุดเด่นคือเมื่อยืนถูกตำแหน่ง เสาทั้งสี่แถวจะซ้อนกันเหลือแถวเดียวราวมายากล เป็นบทเรียนว่าบาโรกไม่ได้อลังการเพื่อความสวยเท่านั้น แต่เพื่อกำกับความรู้สึกของคนที่เดินเข้าไป
1728
วังสำหรับจัดงานเลี้ยงและเทศกาลของราชสำนักแซกโซนี ลานกว้างล้อมด้วยศาลาและซุ้มประตูที่ประดับประติมากรรมแน่นทุกตารางนิ้ว นี่คือบาโรกฉบับเยอรมันที่สนุกและขี้เล่นกว่าของฝรั่งเศส ออกแบบมาเพื่อความรื่นเริงล้วน ๆ ไม่ใช่การประกาศอำนาจแบบราชสำนักหลวง
Art
1767
ภาพหญิงสาวไกวชิงช้าจนรองเท้าปลิวหลุด ท่ามกลางสวนเขียวครึ้ม คือหัวใจของรสนิยมรอคโคโค เบา ขี้เล่น และแฝงความกรุ้มกริ่ม ฟราโกนาร์ใช้สีพาสเทลและแสงกระจายนุ่มจนภาพดูฟูฟ่องเหมือนขนมหวาน สะท้อนโลกของชนชั้นสูงฝรั่งเศสก่อนการปฏิวัติที่ใช้ชีวิตราวกับงานเลี้ยงไม่รู้จบ
Interiors
Icons
ราว 1745
ตู้ลิ้นชักหน้าท้องโค้งป่อง (bombé) ผลงานของชาร์ล เครสซองต์ ช่างเอกยุคหลุยส์ที่ 15 ผิวฝังลายไม้มีค่าและหุ้มมุมด้วยทองสัมฤทธิ์หล่อ (ormolu) วิจิตร ทุกเส้นโค้งไหลต่อเนื่องไม่มีมุมแข็ง ราวกับเฟอร์นิเจอร์กำลังละลาย คือการอวดฝีมือช่างที่สุดของยุครอคโคโค
ราว 1738
ตุ๊กตากระเบื้องเคลือบ Meissen รูปตัวตลก Harlequin จากละครอิตาลี เกิดในยุคที่ยุโรปเพิ่งไขความลับการทำพอร์ซเลนเนื้อแกร่งแบบจีนได้สำเร็จ ของกระจุกกระจิกสีสดใสแบบนี้คือของสะสมสุดหรูที่ขุนนางรอคโคโคตั้งอวดบนหิ้ง เพื่อบอกว่าตนทั้งรวยและมีรสนิยมทันสมัย
Designers
1598–1680
ผู้กำกับภาพรวมของกรุงโรมยุคบาโรก ที่รวมสถาปัตยกรรม ประติมากรรม และแสงเป็นฉากเดียว
ประติมากร สถาปนิก และผู้กำกับภาพรวมของกรุงโรมยุคบาโรก แบร์นินีเชื่อว่างานศิลป์ต้องทำให้คนดู ‘รู้สึก’ ไม่ใช่แค่มอง เขาออกแบบทั้งเสาหินโค้งโอบลานหน้ามหาวิหารเซนต์ปีเตอร์ แท่นบูชาทองสูงเท่าตึก และน้ำพุกลางเมือง โดยผสมสถาปัตยกรรม ประติมากรรม และแสงธรรมชาติเข้าเป็นฉากละครชิ้นเดียว จนกรุงโรมทั้งเมืองกลายเป็นเวทีของศรัทธา อิทธิพลของเขาแผ่ไปทั่วยุโรปกว่าร้อยปี
1642–1732
ช่างทำเฟอร์นิเจอร์หลวงผู้ยกงานตู้และโต๊ะขึ้นเป็นงานศิลป์ชั้นสูง
ช่างทำเฟอร์นิเจอร์หลวงของพระเจ้าหลุยส์ที่ 14 ผู้ยกงานตู้และโต๊ะขึ้นเป็นงานศิลป์ชั้นสูง เขาคิดค้นเทคนิคฝังลายด้วยทองเหลือง กระดองเต่า และไม้มีค่า (marquetry) จนเกิดลายที่เรียกกันว่า ‘Boulle work’ เฟอร์นิเจอร์ของเขาประดับด้วยทองสัมฤทธิ์หล่อ (ormolu) วิจิตรจนกลายเป็นของสะสมล้ำค่าประจำวังยุโรป และเป็นมาตรฐานความหรูที่ช่างรุ่นหลังพยายามไล่ตามมาตลอด
1695–1768
ผู้นำรอคโคโคฝรั่งเศสมาสร้างที่เยอรมนีอย่างสุดขั้ว
สถาปนิกเชื้อสายฝรั่งเศส-เฟลมิชร่างเล็กที่เริ่มต้นเป็นตัวตลกในราชสำนักบาวาเรีย ก่อนได้ทุนไปเรียนสถาปัตยกรรมที่ปารีส เขานำรอคโคโคฉบับฝรั่งเศสกลับมาสร้างที่เยอรมนีอย่างสุดขั้ว ผลงานเอกคือศาลาล่าสัตว์ Amalienburg ที่ห้องกระจกทรงกลมประดับปูนปั้นสีเงินรูปนก ดอกไม้ และเปลือกหอย ไหลเลื่อนไปทั้งห้องราวกับความฝัน กลายเป็นหนึ่งในห้องรอคโคโคที่งามที่สุดในโลก
Notes
รู้หรือไม่?
คำว่า ‘บาโรก’ (Baroque) เดิมเป็นคำด่า มาจากคำโปรตุเกส barroco ที่แปลว่า ‘ไข่มุกเบี้ยวรูปทรงประหลาด’ นักวิจารณ์รุ่นหลังใช้เรียกงานยุคนี้อย่างเหยียดว่าเวอร์เกินงาม กว่าจะกลายเป็นคำชื่นชมก็อีกหลายร้อยปีต่อมา
รู้หรือไม่?
ห้องกระจกที่แวร์ซายมีกระจกถึง 357 บาน ในยุคที่กระจกเงายังแพงกว่าทองคำ การถมกระจกทั้งห้องจึงคือการอวดความรวยที่โจ่งแจ้งที่สุดของพระเจ้าหลุยส์ที่ 14
รู้หรือไม่?
คำว่า ‘รอคโคโค’ (Rococo) ก็เป็นคำล้อเลียนเช่นกัน ผสมจาก rocaille (งานตกแต่งด้วยหินกรวดและเปลือกหอย) กับ barocco เหล่าลูกศิษย์ยุคหลังบัญญัติขึ้นเพื่อเยาะสไตล์ที่พวกเขามองว่าฟุ้งเฟ้อไร้สาระ
Thailand
ความอลังการแบบยุโรปยุคนี้เดินทางถึงสยามตั้งแต่สมัยสมเด็จพระนารายณ์ ที่ทรงแลกคณะทูตกับพระเจ้าหลุยส์ที่ 14 แห่งแวร์ซายในช่วงเวลาไล่เลี่ยกัน ต่อมาในสมัยรัชกาลที่ 4-5 ราชสำนักไทยรับกลิ่นอายบาโรก-รอคโคโคมาผสมกับงานช่างไทยอย่างชัดเจน เห็นได้จากพระที่นั่งจักรีมหาปราสาทที่สวมยอดปราสาทไทยไว้บนตัวอาคารแบบตะวันตก และหมู่พระที่นั่งฝรั่งกลางน้ำที่พระราชวังบางปะอิน ส่วนการปิดทองประดับกระจกสีเต็มผนังพระอุโบสถและวัดไทย ก็ให้ความรู้สึก ‘ตะลึงด้วยแสงและทอง’ แบบเดียวกับที่บาโรกยุโรปตั้งใจสร้าง แม้จะงอกมาจากคนละรากวัฒนธรรมก็ตาม
